Zdrowie psychiczne rodziców - lęk, przeciążenie i depresja, także u ojca

Zdrowie psychiczne rodziców bywa spychane na sam koniec listy, tuż za snem dziecka, karmieniem i praniem. Tymczasem rodzicielstwo to jedno z większych obciążeń psychicznych w dorosłym życiu i dotyka obojga rodziców, na różnych etapach: w ciąży, w połogu i długo później. Obniżony nastrój, przeciążenie i lęk nie są oznaką słabości ani braku miłości do dziecka. To realne stany, które można rozpoznać i którym można pomóc. Ten artykuł tłumaczy, jak wygląda przeciążenie psychiczne u matki i u ojca, kiedy to więcej niż zmęczenie oraz gdzie i kiedy szukać wsparcia w Polsce.

Rodzicielstwo obciąża psychicznie oboje rodziców

Przez lata rozmowa o kondycji psychicznej po narodzinach dziecka toczyła się prawie wyłącznie wokół matki. To zrozumiałe, bo ciało matki przechodzi ciążę, poród i połóg, a wahania hormonalne są ogromne. Ale doświadczenie psychiczne obejmuje oboje rodziców. Zmienia się tożsamość, rytm dnia, relacja w parze, finanse i sen. Do tego dochodzi presja, żeby czuć wyłącznie szczęście, co samo w sobie potrafi być ciężarem, gdy tego szczęścia akurat nie ma.

Obciążenie zmienia się w czasie:

• W ciąży. Lęk o przebieg ciąży, wyniki badań, zdrowie dziecka, a czasem obniżony nastrój, który bywa mylony z samą ciążą. Zaburzenia nastroju i lęku mogą zacząć się już przed porodem, nie dopiero po nim.
• W połogu. Nagła zmiana trybu życia, niedobór snu, ból po porodzie, początki karmienia, gwałtowny spadek hormonów u matki. To okres największego ryzyka baby blues, a u części osób także depresji.
• Później, w pierwszych miesiącach i dalej. Przewlekłe niewyspanie, izolacja społeczna, powrót do pracy, brak czasu dla siebie i dla relacji. Objawy mogą pojawić się nawet kilka miesięcy po porodzie, gdy pierwsza mobilizacja opadnie.

Baby blues, czyli przejściowy spadek nastroju

Zaraz po porodzie u większości matek pojawia się tak zwany baby blues: płaczliwość, huśtawka nastrojów, drażliwość, zmęczenie. Zwykle zaczyna się w pierwszych dobach po porodzie, ma łagodny przebieg i mija samoistnie w ciągu jednego do dwóch tygodni. To nie jest choroba i nie wymaga leczenia, wystarczy wsparcie bliskich, odpoczynek i wyrozumiałość wobec siebie.

Baby blues staje się sygnałem ostrzegawczym dopiero wtedy, gdy nie mija po dwóch tygodniach, nasila się albo zaczyna utrudniać opiekę nad dzieckiem i codzienne funkcjonowanie. Wtedy trzeba pomyśleć o czymś więcej niż przemijający spadek nastroju.

Objawy nadmiernego lęku i obniżonego nastroju

Troska o dziecko jest naturalna. Problem zaczyna się, gdy lęk lub smutek stają się stałe, silne i zaczynają rządzić dniem.

Sygnały obniżonego nastroju

• utrzymujący się smutek, przygnębienie lub uczucie pustki,
• brak radości z rzeczy, które kiedyś cieszyły, także z dziecka,
• płaczliwość albo przeciwnie, zobojętnienie i „odcięcie”,
• poczucie winy, obwinianie się, poczucie bycia złym rodzicem,
• skrajne zmęczenie i brak energii mimo okazji do odpoczynku,
• zaburzenia snu (nie można zasnąć, choć dziecko śpi) lub nadmierna senność,
• zmiana apetytu, trudności z koncentracją i decyzjami,
• poczucie samotności i wycofanie z kontaktów,
• brak poczucia więzi z dzieckiem.

Sygnały nadmiernego lęku

• ciągłe zamartwianie się o zdrowie i bezpieczeństwo dziecka mimo braku powodu,
• wielokrotne sprawdzanie, czy dziecko oddycha, natrętne, powracające myśli,
• napady paniki: kołatanie serca, duszność, ucisk w klatce, uczucie utraty kontroli,
• napięcie, rozdrażnienie, poczucie „bycia na krawędzi”,
• bezsenność napędzana lękiem, a nie samą opieką nad dzieckiem.

Zaburzenia lękowe i obniżony nastrój często idą w parze. Jeśli którykolwiek z tych stanów utrzymuje się dłużej niż dwa tygodnie i utrudnia codzienne życie, to nie „taki etap”, tylko powód, żeby się skonsultować.

Depresja dotyczy także ojców

To najczęściej pomijana część rozmowy o zdrowiu psychicznym rodziców. Depresja poporodowa i objawy depresyjne występują również u ojców. Według Medycyny Praktycznej różne objawy depresyjne w dniach, tygodniach, a nawet miesiącach po urodzeniu dziecka może przeżywać nawet jeden na czterech ojców. Pełne rozpoznanie depresji stawia się rzadziej, ale zjawisko jest realne i istotne.

U mężczyzn depresja często ma inną twarz niż u kobiet. Zamiast płaczu i smutku, które łatwo skojarzyć z depresją, pojawia się:

• rozdrażnienie i wybuchy złości,
• wycofanie z rodziny, unikanie kontaktu z partnerką i dzieckiem,
• ucieczka w pracę, nadmiar obowiązków zawodowych jako sposób na odsunięcie się,
• czasem sięganie po używki.

Właśnie dlatego depresja ojców bywa niezauważona, także przez samych ojców, którzy nie łączą złości i zmęczenia z nastrojem. Dodatkowo mężczyźni rzadziej mówią o uczuciach i proszą o pomoc, zwłaszcza gdy czują, że ich zadaniem jest teraz wspierać partnerkę.

Warto też wiedzieć, że jednym z ważniejszych czynników ryzyka depresji u ojca jest depresja partnerki, a stan psychiczny obojga rodziców przekłada się na dziecko. Medycyna Praktyczna wskazuje, że dzieci, których ojcowie doświadczyli depresji poporodowej, są około dwa razy bardziej narażone na trudności emocjonalne, behawioralne i społeczne oraz opóźnienia w rozwoju mowy. To nie ma budzić poczucia winy, tylko pokazać, że zadbanie o siebie jest też zadbaniem o dziecko.

Więcej o objawach, przebiegu i skali przesiewowej EPDS znajdziesz w osobnym artykule o depresji poporodowej, który zawiera pełny test i interpretację wyniku.

Kiedy to więcej niż zmęczenie

Zmęczenie po pierwszych tygodniach z dzieckiem jest oczywiste i nie jest chorobą. Różnica leży w tym, czy stan mija, gdy pojawia się okazja do odpoczynku, i czy odbiera radość oraz zdolność do funkcjonowania.

Zwykłe przeciążenie i zmęczenie	Sygnał, że to może być więcej
Poprawia się po śnie i odpoczynku	Utrzymuje się mimo odpoczynku, dłużej niż 2 tygodnie
Radość z dziecka wraca w dobrych momentach	Radość znika prawie całkowicie, także z dziecka
Obowiązki są męczące, ale wykonalne	Codzienne obowiązki zaczynają przerastać
Lęk pojawia się w konkretnych sytuacjach	Lęk jest stały, trudny do opanowania, napędza bezsenność
Czujesz się sobą, tylko zmęczonym	Czujesz obcość, odcięcie, brak nadziei

Nie musisz mieć wszystkich objawów ani czekać, aż będzie „wystarczająco źle”. Sam fakt, że gorszy stan ciągnie się tygodniami i utrudnia życie, jest wystarczającym powodem, żeby o tym z kimś porozmawiać.

Gdzie i kiedy szukać pomocy

Nie trzeba czekać na skrajne objawy. Im wcześniej, tym łatwiej pomóc.

1. Położna patronażowa i lekarz rodzinny. W połogu położna w ramach NFZ ma ocenić stan psychiczny matki podczas wizyt domowych. Możesz sama powiedzieć, że chcesz o tym porozmawiać. Lekarz rodzinny jest dobrym punktem startu dla obojga rodziców.

2. Psychiatra bez skierowania. W Polsce do psychiatry nie potrzeba skierowania, a wizyta na NFZ jest bezpłatna. Psychiatra oceni objawy i zaproponuje formę pomocy: terapię, a w części przypadków leki. Karmienie piersią zwykle nie jest przeszkodą, część leków ma długą historię bezpiecznego stosowania w laktacji, ale decyzję podejmuje lekarz.

3. Psycholog i psychoterapeuta. Terapia pomaga uporządkować emocje, odzyskać poczucie sprawczości i zadbać o relację w parze. Fundacja Twarze Depresji prowadzi bezpłatne konsultacje psychologiczne online dla kobiet w ciąży i matek.

4. Telefony wsparcia, czynne dla obojga rodziców:

Numer	Kto prowadzi	Dostępność	Koszt
800 70 22 22	Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym	24/7	bezpłatnie
116 123	Telefon zaufania dla osób dorosłych	24/7	bezpłatnie
800 100 100	Telefon dla rodziców i nauczycieli	pon-pt (godziny na stronie)	bezpłatnie

W kryzysie, gdy pojawiają się myśli o zrobieniu sobie krzywdy albo utrata kontaktu z rzeczywistością, nie zwlekaj: skorzystaj z pomocy specjalisty lub zadzwoń pod całodobowy telefon wsparcia. Pomoc jest wtedy pilna, tak samo jak przy silnym krwawieniu po porodzie.

Szukanie pomocy to nie słabość

Wokół zdrowia psychicznego rodziców wciąż krąży wstyd. „Inne mamy dają radę”, „chłop ma być silny”, „przecież powinnam być szczęśliwa”. Te zdania nie pomagają, tylko odsuwają moment, w którym ktoś sięga po wsparcie.

Kilka rzeczy warto powiedzieć wprost:

• Depresja i zaburzenia lękowe to choroby, nie cechy charakteru. Nie da się ich „przezwyciężyć siłą woli”, tak jak nie da się tak przezwyciężyć anemii.
• Proszenie o pomoc jest odpowiedzialne. To decyzja na rzecz dziecka i całej rodziny, nie dowód porażki.
• Wsparcie działa. Rozpoznane wcześnie zaburzenia nastroju i lęku leczy się skutecznie.
• To dotyczy obojga rodziców. Ojciec, który mówi „mnie też jest ciężko”, nie odbiera niczego partnerce. Daje przykład, że o tym można mówić.

Jeśli jesteś partnerem osoby, u której widzisz niepokojące objawy, zauważ to i nie minimalizuj. Zamiast „weź się w garść” powiedz „widzę, że jest Ci ciężko, jestem z Tobą, poszukajmy pomocy razem”. I pamiętaj, że sam też masz prawo do wsparcia.

Najczęstsze pytania

Czy depresja poporodowa dotyczy tylko matek?

Nie. Obniżony nastrój i objawy depresyjne po narodzinach dziecka dotyczą także ojców. Według Medycyny Praktycznej różne objawy depresyjne w dniach, tygodniach, a nawet miesiącach po urodzeniu dziecka może przeżywać nawet jeden na czterech ojców. U mężczyzn depresja często wygląda inaczej niż u kobiet: zamiast płaczu i smutku pojawia się rozdrażnienie, złość, wycofanie z rodziny albo ucieczka w pracę. Dlatego bywa niezauważona. Jeśli rozpoznajesz to u siebie, to nie słabość - to sygnał, żeby porozmawiać z lekarzem.

Jak odróżnić zwykłe zmęczenie od czegoś poważniejszego?

Zmęczenie po nieprzespanej nocy mija po odpoczynku i nie odbiera radości z dziecka. Sygnałem, że to może być więcej, jest utrzymywanie się obniżonego nastroju, lęku lub zobojętnienia dłużej niż 2 tygodnie, mimo że okazja do odpoczynku się pojawia. Zwróć uwagę, gdy znikają rzeczy, które kiedyś cieszyły, gdy codzienne obowiązki zaczynają przerastać, gdy pojawia się silny lęk bez powodu albo poczucie, że nie ma się więzi z dzieckiem. To moment na test przesiewowy i rozmowę z położną lub lekarzem.

Jakie są objawy nadmiernego lęku u rodzica?

Nadmierny lęk to nie tylko naturalna troska o dziecko. Niepokojące jest, gdy lęk jest stały, trudny do opanowania i zaczyna sterować dniem: ciągłe zamartwianie się o zdrowie dziecka mimo braku powodu, wielokrotne sprawdzanie, czy dziecko oddycha, napady paniki, kołatanie serca, uczucie ucisku, bezsenność napędzana natrętnymi myślami. Jeśli lęk utrudnia codzienne funkcjonowanie lub odbiera sen, warto skonsultować się ze specjalistą - zaburzenia lękowe w okresie okołoporodowym są uleczalne.

Kiedy szukać pomocy natychmiast?

Natychmiast, tego samego dnia, gdy pojawiają się myśli o zrobieniu sobie krzywdy lub krzywdy dziecku, myśli samobójcze, albo gdy tracisz kontakt z rzeczywistością (dziwne przekonania, omamy, silne pobudzenie lub splątanie). To ostatnie może być objawem psychozy poporodowej, rzadkiego, ale nagłego stanu wymagającego pilnej pomocy. Zadzwoń pod 800 70 22 22 lub 116 123 (całodobowo, bezpłatnie) albo zgłoś się na izbę przyjęć szpitala psychiatrycznego. Dotyczy to obojga rodziców.

Gdzie rodzic może szukać wsparcia psychicznego w Polsce?

Pierwszy krok to położna patronażowa (w połogu ocenia stan psychiczny matki w ramach NFZ) oraz lekarz rodzinny. Do psychiatry w Polsce nie trzeba skierowania, a wizyta na NFZ jest bezpłatna. Wsparcia udzielają też telefony zaufania czynne dla obojga rodziców: 800 70 22 22 (Centrum Wsparcia, 24/7, bezpłatnie), 116 123 (telefon zaufania dla dorosłych, 24/7, bezpłatnie), 800 100 100 (telefon dla rodziców i nauczycieli). Fundacja Twarze Depresji oferuje bezpłatne konsultacje psychologiczne online dla kobiet w ciąży i matek.

Czy szukanie pomocy oznacza, że jestem złym rodzicem?

Nie. Poproszenie o pomoc to jedna z bardziej odpowiedzialnych rzeczy, jakie można zrobić dla dziecka i dla siebie. Nieleczony obniżony nastrój i lęk odbierają siły i wpływają na całą rodzinę, w tym na rozwój dziecka. Depresja to choroba, nie wybór ani brak miłości. Tak jak leczy się anemię czy niedoczynność tarczycy, tak leczy się też zaburzenia nastroju - i robi się to skutecznie, zwłaszcza gdy pomoc przyjdzie wcześnie.

Bobiko a rodzic

W aplikacji Bobiko jest dziennik nastroju, w którym oboje rodzice mogą zapisywać codzienne samopoczucie. Gdy prowadzicie wspólne konto rodzinne, łatwiej zauważyć, że gorszy nastrój ciągnie się dłużej niż jeden trudny dzień, także u partnera, który sam mógłby tego u siebie nie dostrzec. To ułatwia rozmowę i pomaga wychwycić trend, zanim urośnie.

Dziennik nastroju nie stawia diagnozy i nie zastępuje specjalisty. W kryzysie, gdy obniżony nastrój lub lęk utrzymują się tygodniami albo pojawiają się myśli o zrobieniu sobie krzywdy, skorzystaj z pomocy specjalisty (położnej, lekarza rodzinnego, psychiatry) lub zadzwoń pod całodobowy telefon wsparcia. Aplikacja pomaga zauważać i notować, ale prawdziwe wsparcie dają ludzie.